Amerikalı diplomatik yetkililerin aktardığı bilgilere göre, Trump son günlerde yakın çalışma arkadaşları ve bazı yabancı muhataplarına, İran ile yürütülen müzakerelerde Başkan Yardımcısı Vance’in ön plana çıkmasını desteklediğini ifade etti. Ancak iki ülke arasında doğrudan görüşmeler için hazırlıkların henüz başlangıç aşamasında olduğu bildiriliyor.
Washington’un bu diplomatik girişimi, İran savaşının Amerikan iç siyasetinde Cumhuriyetçi Parti için giderek artan maliyetler doğurması ve tarafların askeri yöntemlerle kesin sonuç elde edememesi nedeniyle yeni bir çözüm arayışı olarak değerlendiriliyor.
DOĞRUDAN GÖRÜŞME TALEBİ
Amerikalı kaynakların verdiği bilgiye göre, Başkan Yardımcısı Vance, ekim ayında İranlı lider Muhsin Rızai’ye doğrudan görüşme talebi içeren bir mesaj iletti. Ancak bu talebe rağmen, taraflar arasında henüz herhangi bir toplantı tarihi belirlenememiş durumda. Washington ile Tahran’ın bölgesel arabulucular ve müttefik ülkeler aracılığıyla temaslarını sürdürdüğü ifade ediliyor.
İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, salı günü yaptığı açıklamada, Vance ile Rızai arasında planlı bir görüşmenin olmadığını belirtti.
TEMKİNLİ YAKLAŞIM
Arakçi’nin açıklaması, Amerikan yönetiminden gelen müzakere sinyallerine rağmen Tahran’ın doğrudan görüşmeye henüz siyasi onay vermediğini gösteriyor. İran tarafının temkinli yaklaşımında, geçmiş müzakerelerin Amerikan ve İsrail saldırılarıyla kesintiye uğraması nedeniyle oluşan güven sorununun etkili olduğu değerlendiriliyor. Trump yönetiminin dış politika kadrosunda Vance’in rolü giderek önem kazanmakta.
İran diplomasisinin merkezi haline gelen Vance, bu durumun siyasi riskler taşıdığını da göz önünde bulundurmalı.
SİYASİ RİSKLER VE FIRSATLAR
Daha önce İran ve Ukrayna konularında önemli roller üstlenen Steve Witkoff ile Jared Kushner’ın Rusya-Ukrayna savaşını sona erdirmeye yönelik görüşmelere yoğunlaşması, Vance’in Tahran ile yürütülen diplomatik temaslarda daha belirleyici bir konuma yükselmesini sağladı. Ancak İran’ın nükleer programı, yaptırımlar ve Hürmüz Boğazı konularında taviz vermemesi durumunda, olası bir diplomatik başarısızlık Vance’in siyasi sorumluluğunu artırabilir.
Diğer yandan, savaşın sona ermesini sağlayacak bir anlaşma, Vance’i Amerikan siyasetinde güçlendirebilir. 2028 başkanlık seçimleri öncesinde dış politika alanında önemli bir başarı elde etmesine imkân tanıyabilir. Washington’un diplomasiye yönelmesinde Amerikan iç siyasetindeki gelişmelerin etkisi de dikkate değer.
Kasım ayında gerçekleştirilen ara seçimlerde Cumhuriyetçilerin yaşadığı yenilgi sonrası Vance, İran savaşının seçmen desteğindeki düşüşte etkili olduğunu ifade eden yönetimdeki önemli isimlerden biri oldu. Trump, Başkan Yardımcısı’nın bu konudaki görüşünü anladığını belirtmesine rağmen İran’a karşı savaş kararı alma noktasında daha önceki tavrını sürdürmeye devam edeceğini ifade etti.
ABD kaynakları, Trump’ın haziran ayında Vance’in katkısıyla oluşturulan anlaşmayı özel görüşmelerde eleştirdiğini ileri sürdü. Bu anlaşmanın İran’a askeri ve ekonomik olarak toparlanma imkânı tanıdığı, ayrıca Tahran’ın Amerikan deniz ablukası başlamadan önce petrol gelirlerini artırdığı iddia edildi. Beyaz Saray’dan bir yetkili, Trump’ın mutabakata dair tutumunu değiştirdiği yönündeki iddiaları yalanlayarak müzakere ekibinin iyi niyetle hareket ettiğini savundu.
İran ile ABD arasında doğrudan görüşmelerin başlama olasılığı söz konusu olduğunda, Katar’ın başkenti Doha’nın bu süreçte önemli bir rol oynaması bekleniyor. ABD kaynakları, Beyaz Saray’ın müzakerelere Türkiye’nin ev sahipliği yapması için öneride bulunduğunu ancak Tahran’ın bu teklifi reddettiğini belirtti.
İstihbarat birimleri aracılığıyla yürütülen temaslar sırasında, İstanbul’un görüşmelerin yapılacağı yer olarak üç ayrı kez gündeme getirildiği bildirildi. Müzakerelerin yalnızca İran ile değil, Ortadoğu’daki diğer konularla da ilgili olacağı düşünülmekte ve bu nedenle ABD’nin Ankara Büyükelçisi Tom Barrack’ın toplantıya katılımı önerilmiş ancak Tahran bu öneriyi de kabul etmemiştir.
İstanbul ve Barrack’ın katılımıyla ilgili önerilerin geri çevrilmesinin ardından Beyaz Saray, alternatif seçenekler üzerinde çalışmalarını hızlandırdı. ABD Başkan Yardımcısı JD Vance, pazartesi sabahı Katar Başbakanı ile bir araya geldikten sonra, iki ismin Başkan Donald Trump ve diğer üst düzey Amerikalı yetkililerle Beyaz Saray’da buluşması bekleniyor. Bu durum, Doha’nın arabuluculuk rolüne dair umutları artırdı.
Trump’ın görüşmeyi olumlu bir gelişme olarak değerlendirmesi, Katar üzerinden gerçekleştirilen diplomatik faaliyetlerin Washington için önemini vurgulayarak gösterdi. Katar’ın hem ABD yönetimi ile güçlü bir güvenlik ilişkisi bulunması hem de İran ile sürekli bir iletişim ağı kurmuş olması, ülkeyi olası bir anlaşmanın müzakerelerinde kilit bir aktör haline getiriyor.
Ancak, Doha’da yapılacak bir toplantının tarihi ve katılımcıları konusunda henüz net bir karar alınmamış durumda. İran yönetimi, müzakerelere yeniden başlamadan önce Washington’ın askeri ve ekonomik baskı araçlarını azaltmasını talep ediyor. Tahran’ın öncelikli talepleri arasında, Amerikan donanmasına ait deniz ablukasının kaldırılması, yurt dışında dondurulan İran varlıklarının serbest bırakılması ve petrol ihracatına yönelik yaptırımların hafifletilmesi yer alıyor.
İranlı yetkililerin, Cumhuriyetçi Parti’nin ara seçimlerdeki kaybını, Washington’dan daha fazla taviz elde etmek için bir fırsat olarak değerlendirdiği iddia ediliyor. Ancak ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, İran’ın taleplerinin gerçekçi olmadığını belirterek yaptırımların kaldırılmasının karşılıksız olmayacağına dair bir mesaj verdi. Rubio, Tahran’ın tutumunu değiştirmesi halinde Washington’ın diplomatik görüşmelere hazır olacağını ifade etti.
Tarafların karşılıklı açıklamaları, müzakere masasına oturulmadan önce derin bir müzakere sürecinin yürütüldüğünü ve ihtilafın yalnızca nükleer programla sınırlı kalmadığını ortaya koyuyor.
HÜRMÜZ İÇİN 25 TANKERLİK GÜVEN ARTIRICI FORMÜL
Diplomatik görüşmeler sırasında öne çıkan önerilerden biri, askeri gerginliği azaltmaya yönelik karşılıklı ve aşamalı adımlar atılması olarak belirlendi. Bölgedeki gelişmeleri dikkatle takip eden yetkililer, ABD'nin uçak gemilerini İran kıyılarından uzak bir mesafeye sevk etmesini ve İran limanlarına uygulanan deniz ablukasının kısmen azaltılmasını içeren bir güven artırma paketi üzerinde çalıştıklarını ifade ediyor.
İran’ın ise Hürmüz Boğazı’ndan 25 petrol tankerinin geçişine izin vermesi bekleniyor. Bu önerinin temel amacı, tarafların birbirlerinden büyük siyasi tavizler talep etmeden önce askeri çatışma riskini en aza indirmek ve enerji taşımacılığında sınırlı bir normalleşme sağlamaktır. Ancak bu önerinin henüz resmi bir anlaşmaya dönüşmediği bildiriliyor.
Hürmüz Boğazı’nın küresel enerji ticareti üzerindeki stratejik rolü dikkate alındığında, tanker geçişlerine yönelik potansiyel bir uzlaşmanın yalnızca ABD-İran ilişkilerini değil, aynı zamanda uluslararası petrol piyasalarında da önemli etkiler yaratabileceği düşünülüyor.
RIZAI’DEN WASHINGTON’A SERT MESAJ: NÜKLEER MALZEME İRAN’DAN ÇIKMAYACAK
Washington’dan gelen müzakere çağrılarına karşın, İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Genel Sekreteri Muhsin Rızai’nin son açıklamaları, Tahran’ın güvenlik taleplerinden geri adım atmaya niyetinin olmadığını gösteriyor. Olası müzakerelere yönelik sert eleştirilerde bulunan Rızai, mevcut koşullarda yürütülecek görüşmeleri göstermelik olarak değerlendirdi. Rızai, İran’ın zenginleştirilmiş nükleer malzemelerinin en ufak bir miktarının bile ülke dışına çıkarılmayacağının altını çizdi.
Bu açıklamalar, nükleer dosyanın yeni diplomatik sürecin kritik bir anlaşmazlık alanı olmaya devam edeceğini göstermektedir. İranlı diplomatların yakın dönemde bir anlaşmaya ulaşma konusunda şüpheleri mevcutken, Trump yönetiminin askeri eylemler başlatabileceği ihtimali, Tahran’daki karar alma süreçlerinde önemli bir tehdit olarak değerlendiriliyor. Geçmişteki müzakerelerin askeri saldırılarla kesintiye uğramış olması, İran’ın güvenlik garantileri sağlanmadan kapsamlı tavizler vermesini zorlaştırıyor.
TRUMP’IN ÖNÜNDE İKİ SEÇENEK: YENİ ANLAŞMA YA DA ASKERİ TIRMANIŞ
Washington ile Tahran arasındaki diplomatik çözüm olasılığı güçlenirken, Trump’ın askeri seçeneği tamamen gündemden çıkarmaması müzakerelerin ilerleyişi üzerinde belirsizlik yaratmaktadır. Amerikan Başkanı, pazartesi günü Beyaz Saray’da yaptığı açıklamalarda, İran ile bir anlaşmaya ulaşmayı umduğunu belirtirken, bölgeye yeni bir uçak gemisi gönderileceğini ve gerektiğinde Amerikan kuvvetlerinin harekete geçmeye hazır olacağını ifade etti.
Haziran ayında İsviçre’de gerçekleşen Vance’in öncülüğündeki görüşmeler, geçici bir ateşkes ve mutabakatla sonuçlanmıştı, fakat İran’ın nükleer programının kısıtlanması ve Hürmüz Boğazı’ndaki deniz trafiğinin güvence altına alınmasına yönelik somut taahhütlerin elde edilemediği kaydedildi. Washington'un öncelikli hedefi, askeri baskıyı devam ettirerek Tahran’ı müzakere süreçlerine dahil etmek.
Öte yandan, İran ise yaptırımlar ve ablukanın gevşetilmeden stratejik ödünler vermek istemiyor. Vance ile Rızai arasında gerçekleşecek muhtemel bir görüşme, savaşın sona erdirilmesi konusunda yeni bir diplomatik fırsat sunabilir.
Ancak, tarafların nükleer programları, ekonomik yaptırımlar ve bölgesel güvenlik konusundaki mevcut tutumları göz önüne alındığında, doğrudan müzakerelerin başlaması tek başına kalıcı bir anlaşma sağlanacağına dair bir garanti sunmuyor.
