Ukrayna'nın Rusya'nın rafineri ve ihracat altyapılarına yönelik saldırılarını artırması ve Körfez ülkelerindeki petrol ürünleri ihracatındaki aksaklıklar, küresel motorin arzının büyük bir kısmını etkileyerek piyasaya ulaşımını zorlaştırıyor. Bu durum, özellikle Körfez ülkelerinden yapılan motorin ve gaz yağı ihracatının düşmesi ile birleştiğinde, uluslararası piyasalarda arz eksikliğini artırmakta.
Motorin fiyatlarının ve rafineri marjlarının yukarı yönlü baskı altında kalmasına yol açan bu arz kaybı, hem Almanya hem de Fransa'da belirgin bir şekilde hissedildi. 27 Şubat'ta litre başına yaklaşık 1,8 Euro olan motorin fiyatları, eylül ortasında 2,4 Euro'ya yükseldi.
Ayrıca, ABD'de motorin galon fiyatı 28 Şubat'ta 3,75 dolar seviyesinde bulunurken, 11 Eylül'de ilk kez 6 doların üzerine çıktı. Savaşın başlamasından bu yana Rusya'da da motorin fiyatları yükselmeye devam etti. 27 Şubat öncesinde litre başına yaklaşık 77 ruble olan motorin, eylül ortasında 82-83 ruble seviyesine ulaştı.
Hürmüz Boğazı'ndaki kesintiler sadece ham petrol arzını etkilemekle kalmayıp, aynı zamanda petrol ürünleri ticaretini de olumsuz yönde etkileyerek motorin piyasasındaki sıkışıklığı artırıyor. Uluslararası Enerji Ajansı'na (IEA) göre, Hürmüz Boğazı'ndan normal koşullarda günlük yaklaşık 5 milyon varil petrol ürünü taşınmaktadır.
Ancak akışlardaki yavaşlama, özellikle dizel, jet yakıtı ve sıvılaştırılmış petrol gazı (LPG) gibi rafine ürünlerde arz kayıplarını artırıyor. Körfez ülkelerindeki rafinerilerden çıkan motorin ve gaz yağı ürünlerinin büyük bir kısmı, Asya, Avrupa ve Afrika pazarlarına deniz yoluyla ulaştırılmakta. Hürmüz Boğazı'ndaki bu kesinti, hem ham petrol ticaretini hem de kullanılmaya hazır motorin arzını olumsuz etkiliyor.
Sonuç olarak, motorin piyasasındaki sıkışıklık, ham petrol fiyatlarından bağımsız olarak ürün fiyatları ve rafineri marjları üzerinde ek bir baskı oluşturmaktadır. IEA'nın eylül ayı Petrol Piyasası Raporu'na göre, Körfez ülkelerinin net motorin ve gaz yağı ihracatı ağustosta günlük ortalama 390 bin varil seviyesinde gerçekleşti.
Bu rakam, Hürmüz Boğazı'nda ulaşımın ciddi ölçüde kısıtlı kalması nedeniyle, savaş öncesi seviyenin dörtte birinin biraz üzerinde kalmıştır. Rusya'nın rafinaj sistemindeki sorunlar ve Ukrayna'nın saldırılarını artırması sonrası ürün ihracatındaki gerileme de küresel arz kaybına katkıda bulunmaktadır.
Körfez ülkeleri ile Rusya'nın toplam net dizel ve gaz yağı ihracatı, ağustos ayında şubat ayına göre günde 1,6 milyon varil azaldı. Bu ülkeler, şubat ayında dünya genelinde deniz yoluyla gerçekleştirilen petrol ürünü ticaretinin yaklaşık yüzde 45'ini temsil ediyordu.
Böylece, Körfez'de yaşanan arz kaybı ile Rusya'nın rafinaj sistemindeki sorunlar, küresel motorin pazarında iki önemli tedarik kaynağının zayıflamasına sebep oluyor. Arzın daralması, motorinin uluslararası piyasa fiyatlarının artmasına neden olurken, rafinerilerin bu ürünü üretmekten sağladığı marjların da yükselmesine yol açıyor.
Rafineri marjı, rafinerinin ham petrolü işleyerek motorin, benzin ve jet yakıtı gibi ürünler elde etmesi sonucu kazandığı gelir ile bu ürünlerin piyasa fiyatı arasındaki fark olarak tanımlanıyor. Motorin fiyatlarının ham petrol fiyatlarından daha hızlı arttığı dönemlerde, rafinerilerin motorin üretiminden elde ettiği kar da genişliyor.
ABD Enerji Bilgi İdaresi'nin (EIA) verilerine göre, 2026'nın ikinci çeyreğinde ABD'de motorin ve jet yakıtı için rafineri marjları, bir önceki yılın aynı dönemi ile kıyaslandığında iki katından fazla arttı. Aynı dönemde benzin rafineri marjındaki yükseliş ise yaklaşık yüzde 60 seviyesinde gerçekleşti.
Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), ağustos ayında Atlantik Havzası'ndaki rafineri marjlarının rekor seviyeye ulaşmasında özellikle artan motorin marjlarının etkili olduğunu belirtti. Motorin fiyatlarının benzin fiyatlarından farklı yönlerde hareket etmesinin arkasında, her iki ürünün küresel arz ve talep dinamiklerinin ayrışması bulunuyor.
Ağır taşımacılık, sanayi, tarım ve jeneratörlerde yoğun olarak kullanılan motorin, ekonomik aktivitelerde ve enerji arzındaki değişikliklere daha hızlı yanıt veriyor. Özellikle Rusya'daki rafineri kesintileri ve Körfez'den yapılan ürün sevkiyatlarındaki azalma, küresel dizel ve gaz yağı arzını doğrudan etkileyerek motorin fiyatlarının ham petrol fiyatlarına oranla daha hızlı şekilde artmasına neden olabiliyor.
Türkiye'de motorin fiyatlarının belirlenmesinde uluslararası petrol ve benzeri ürünlerin fiyatlarına ek olarak döviz kurları, rafineriden çıkan veya ithal edilen fiyatlar, dağıtıcı ve bayi marjları ile vergiler de etkili olmaktadır. Bu sebeple, küresel motorin pazarındaki arz sıkışıklığı ve fiyat artışları, döviz kurlarındaki dalgalanmalarla birlikte Türkiye'deki pompa fiyatları üzerinde yukarı yönde baskı yaratmaktadır.
Türkiye'de motorin fiyatları, 27 Şubat'ta litre başına yaklaşık 60-62 lira civarında iken, eylül ayı içerisinde 100 lira seviyelerine yükseldi. Türkiye'de benzin ve motorin fiyatları, Akdeniz bölgesindeki ürün maliyetleri temel alınarak hesaplanıyor.
Motorin için Platts European Market Scan’da yer alan CIF MED (Genova/Lavera) 10 ppm ULSD fiyatı dikkate alınıyor; bu fiyat, dolar/ton cinsinden döviz kuru aracılığıyla Türk lirasına dönüştürülerek motorinin litre fiyatı belirleniyor. Daha sonra, rafineri çıkış fiyatlarına Özel Tüketim Vergisi (ÖTV), dağıtım ve bayi kâr payları ile taşımacılık giderleri ekleniyor.
Nihayetinde, Katma Değer Vergisi (KDV) eklenerek, tüketicinin akaryakıt istasyonunda ödediği son pompa fiyatı hesaplanıyor. Türkiye, benzin ihtiyacını büyük ölçüde yerli rafinerilerden sağlarken, motorin talebinin yaklaşık yüzde 53'ü iç üretimden, yüzde 47'si ise ithalatla karşılanmaktadır. Bu durum, küresel motorin piyasasındaki arz ve fiyat değişimlerinin Türkiye'deki pompa fiyatlarına önemli etkilerde bulunmasını sağlıyor.
Tüketicilere yansıyan küresel fiyat dalgalanmalarını sınırlamak için Türkiye, 5 Mart'ta Eşel Mobil sistemini devreye almıştır.
SİSTEMİN AMAÇLARI
Bu sistem, uluslararası petrol fiyatlarındaki değişikliklerin pompa fiyatlarına olan etkisini vergiler aracılığıyla dengelemeyi hedefleyen bir mekanizma olarak işlev görmektedir.
