Kamuda görev yapan memurlar, emeklilikte iki farklı kanuna tabi olarak işlem görüyor. 14 Ekim 2008 tarihinden önce memurluğa başlayanlar 5434 Sayılı Emekli Sandığı Kanunu'na, 15 Ekim 2008 sonrasında başlayanlar ise 5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'na tabi bulunuyor.
Emekli aylığı açısından bu iki kanun arasında önemli farklılıklar söz konusu. 5434'e tabi memurların emekli aylıkları, görev ve unvanlarına göre belirleniyor. Ek göstergeye tabi bir görevde bulunan memurlar, emekliliklerinde aylıklarını bu ek göstergeye göre alıyor. Böylece en düşük emekli memur aylığı, işçi ve esnaf aylıklarından daha yüksek olma eğiliminde oluyor.
Öte yandan, 5510'a tabi memurlar ise işçi ve esnaf ile aynı kurallara tabi tutuluyor. Bu memurların emekli aylıkları, çalışma yaşamları boyunca Sosyal Güvenlik Kurumu'na bildirilen prime esas kazançları üzerinden hesaplanıyor.
Örneğin, 3600 ek gösterge, 5434'e tabi bir memurun emekli aylığını hemen artırırken, 5510'a tabi memurun bu ek göstergeden yararlanabilmesi için çalışma yaşamı boyunca 3600 ek göstergeye tabi olması gerekiyor.
EMEKLİ AYLIĞI HESABINDA DİKKATE ALINMAYAN UNSURLAR
2023 yılında başlanan 8077 TL'lik seyyanen zam dahil, memurların kazançlarının önemli bir kısmından sosyal sigorta primi kesilmemektedir. Seyyanen zam, temmuz ayında 25.153 TL'ye ulaşmış durumda. Memurların bu zam dışında kalan bazı ödemelerinden de sosyal sigorta primi alınmamaktadır.
Prim kesintisi olmaması, prime esas kazancın ve dolayısıyla emekli aylığının düşük kalmasına sebep oluyor. Prim kesintisinden muaf olan kazanç, mesleğe göre değişiklik gösteriyor. Örneğin, 15 Ekim 2008'de memurluğa başlayan bir öğretmenin brüt maaşı 87.414 TL iken, prime esas kazancı 52.158 TL olarak kalmaktadır.
Aynı tarihte göreve başlayan bir hemşirenin brüt maaşı 93.268 TL iken, prime esas kazancı 48.632 TL olarak belirtiliyor. 15 Ekim 2008'de göreve başlayan bir polisin brüt maaşı 102.444 TL, prime esas kazancı ise 53.902 TL olarak kaydedilmektedir. 5510 Sayılı Kanuna tabi memurların emekli aylıkları hesaplanırken, prime esas kazançları aylık bağlama oranı (ABO) ile çarpılmaktadır.
Örneğin, öğretmenin, hemşirenin ve polisin aylık bağlama oranı yüzde 50 olarak varsayıldığında, brüt maaş ile çarpıldığında, emekli aylığı öğretmen için 43.707 TL, hemşire için 46.634 TL, polis içinse 51.222 TL olacaktır. Ancak prime esas kazanç ile çarpıldığında, öğretmenin emekli aylığı 26.079 TL, hemşirenin 24.316 TL ve polisin 26.951 TL’ye düşmektedir.
Bu örnekler hesaplama kolaylığı sağlamak amacıyla basitleştirilmiştir. Emekli aylığının hesaplanması sürecinde, bireylerin çalışma hayatı boyunca Sosyal Güvenlik Kurumu'na (SGK) bildirilen prime esas kazançlarının aylık ortalaması dikkate alınarak belirleme yapılmaktadır. Bu ortalama kazanç, Aylık Bağlama Oranı (ABO) ile çarpılarak emekli aylığı hesaplanıyor.
5510’A TABİ EMEKLİLERE DÜŞÜK AYLIK BAĞLANIYOR
5510 sayılı kanuna tabi olan memurların emeklilik sürelerinin henüz uzakta olduğu düşünülmemelidir. Zira, geçmişte SSK veya BAĞ-KUR statüsünde çalışıp, 2008’den sonra memuriyet hayatına geçenler, prim günü ve yaş şartlarını yerine getirerek emekli olabiliyorlar. Ancak emekli aylıklarını öğrendiklerinde büyük bir hayal kırıklığı yaşamaktadırlar.
Zira bu kişiler, emekli olduklarında kök aylıklarının büyük bir kısmı en düşük emekli aylığı olan 23.552 TL'nin altında kalmaktadır.
MEMURLAR ÇOĞU İŞÇİDEN DÜŞÜK EMEKLİ AYLIĞI ALACAK
5510’a tabi memurlar için bir uyum düzenlemesi yapılmadığı takdirde, 15 Ekim 2008 tarihinden sonra göreve başlayan memurların çoğu, işçilerin büyük bir kısmından daha düşük emekli aylığı alacak. İşçilere verilen yemek ve yol yardımı dışındaki tüm ücretler, prime esas kazanca dahil olduğundan, bu durum emekli aylıklarını etkilemektedir.
Brüt asgari ücretin 33.030 TL olduğu göz önünde bulundurulduğunda, belirtilen prime esas kazançlar yaklaşık 1,5 asgari ücrete denk gelmektedir. Bu durum, memurların büyük kısmını oluşturan meslek gruplarındaki çalışanların, 1,5 asgari ücretle çalışan işçilerle aynı emekli aylığını alacakları anlamına geliyor.
UYUM İÇİN PRİME ESAS KAZANÇLARIN YÜKSELTİLMESİ GEREKİYOR
2008 yılında sosyal güvenlik yasasında yapılan değişiklikler sırasında, 5510’a tabi memurların yaşadığı mağduriyetlerin ortadan kaldırılması amacıyla, net ücretlerinin azalmasına neden olmadan prime esas kazançlarının artırılması hedeflenmişti. 5510 Sayılı Kanun'un görüşmelerine katılan dönemin AK Parti Milletvekili Zekai Özcan, memurların tüm kazançlarının prim kesintilerine tabi tutulması yoluyla emekli aylıklarındaki düşüşün engellenmesi için iki veya üç yıl içinde kamu personel reformunun gerçekleştirilmesi gerektiğini ifade etti.
Özcan, sosyal güvenlik düzenlemesinin kamu personel reformuyla desteklenmesi gerektiğini 2008 yılındaki yasa görüşmeleri sırasında vurguladığını, aksi takdirde memurlar arasında adaletsizliklerin doğabileceğini belirtti. Özcan, “Memurların kariyer ve görevlerini dikkate alarak, prime esas kazançlarının güncellenmesi için bir kamu personel reformu gerçekleştirilmeliydi.
Ne yazık ki, bu reform henüz yapılmadı ve 2033 ve sonrasında emekli olacak memurlar için ciddi sorunlar ortaya çıkacaktır.” şeklinde konuştu.
PRİME ESAS KAZANÇTA ORANTI KURULMASI GEREKİYOR
“Prime esas kazançta orantı kurulması gerekir, reel olarak artırılması gerekir” açıklamasında bulundu.
2,2 MİLYON MEMUR ETKİLENİYOR
Sosyal Güvenlik Kurumu verilerine göre, 2009 yılının başında Emekli Sandığına bağlı aktif memur sayısı 2.241.418 olarak kaydedilmişken, dosya bazında emekli sayısı 1.642.059 olarak belirlenmişti. 2026 yılı temmuz ayı itibarıyla 4/c statüsünde çalışan birey sayısının 3.726.946 olduğu, dosya bazında emekli sayısının ise 2.382.337’ye ulaştığı bildirilmektedir. Bu süreçte emekli sayısındaki artış 740.278 kişi olarak gözlemlenmiştir.
Dolayısıyla, şu an görevde bulunan memurların yaklaşık 2,2 milyonu 5510 Sayılı Kanun kapsamında yer almaktadır.
