Marmara Üniversitesi Nüfus ve Sosyal Araştırmalar Enstitüsü tarafından geliştirilen İstanbul Time Machine projesi, İstanbul'un geçmişteki sokaklarını ve gündelik yaşamını üç boyutlu dijital ortamda yeniden canlandırma amacını taşıyor. Proje, tarihçiler, yapay zeka uzmanları ve veri bilimcilerinin iş birliği ile gerçekleştiriliyor.
Proje kapsamında, dönemin gazetelerinde yer alan yangın, kaza, hırsızlık ve ticaret gibi haberler yapay zeka destekli teknolojilerle dijital verilere dönüştürülüyor. Elde edilen bilgiler, tarihi haritalar ve arşiv belgeleriyle eşleştirilerek, olayların gerçekleştiği sokak ve yapıların üç boyutlu kent modeli üzerinde konumlandırılması hedefleniyor.
MODELLEME ÇALIŞMALARI EMİNÖNÜ'NDE BAŞLADI
Üç boyutlu modelleme çalışmaları Eminönü'nde başlatıldı. Bu proje ile kullanıcıların Osmanlı İstanbulu'nun sokaklarında sanal ortamda dolaşırken, geçmişte o mekanlarda yaşanan olaylara ve gündelik hayata ilişkin bilgilere ulaşması amaçlanıyor. Marmara Üniversitesi'nden Dr. Fatma Aladağ, kentin büyük tarihsel dönüşümleri üzerine birçok bilgi bulunmasına rağmen sokak ölçeğinde gündelik yaşama ilişkin soruların yanıtlanmasının zorlaştığını ifade etti.
Aladağ, İstanbul Time Machine projesinin, bu sorulara yanıt bulma arayışından doğduğunu belirterek, "Mesela 1900'lerin başında Eminönü'nde bir sokağa girseydik karşımıza ne çıkardı? Nerede kahve içiliyor ya da bir evin kirası ne kadardı?" gibi soruların sorulduğunu söyledi.
DÖNEMİN GAZETELERİ ZENGİN KAYNAK SUNUYOR
Bu soruların cevaplarını bulabilecekleri en zengin kaynaklardan birinin dönemin gazeteleri olduğunu vurgulayan Aladağ, "Gazeteleri, içerisinde yazan bilgileri, bir bakıma günlük şehir akışı gibi düşünebiliriz. Bu bilgi yüz binlerce gazete sayfasının içerisinde ancak dağınık durumda.
Biz de İstanbul Time Machine'de yapay zeka ve dijital tarih yöntemleriyle bu bilgiyi ortaya çıkarıp, dönemin İstanbulu'nu üç boyutlu yeniden modelleyerek şehirle buluşturuyoruz," dedi. Aladağ, projeyi benzer çalışmalardan ayıran temel özelliğin yalnızca İstanbul'un geçmişteki görünümünü yeniden oluşturmakla sınırlı kalmadığını, kullanıcıların geçmiş sokaklarda dolaşma imkanı bulacağını ifade etti.
Kullanıcılar, İstanbul Time Machine projesi kapsamında sanal ortamda bir yapıya veya sokağa yaklaştıklarında, o mekanla ilişkili tarihsel bilgilere ulaşabilecekler. Örneğin, bir sokaktaki su sorunu, açılan bir dükkan, kiralık bir ev, kayıp ilanları, hırsızlık, yangın ve eğlence hayatı gibi konular, Osmanlı İstanbulu'nda dolaşırken okunabilir hale gelecek.
BU ŞEHİRDE NE OLUYORDU? SORUSUNA YANIT ARANIYOR
Projenin geliştiricisi Aladağ, akademik kaynaklar ve görsel ile yazılı arşivlerden yararlanarak bir araştırma ortamı oluşturduklarını belirtti. Üç boyutlu şehir tarihi çalışmalarında genellikle sorulan temel sorunun, "Bu şehir geçmişte nasıl görünüyordu?" olduğunu ifade eden Aladağ, onların projelerine çok önemli bir ikinci katman eklediklerini dile getirdi.
"Peki bu şehirde ne oluyordu?" sorusunu gündeme getirerek, üç boyutlu şehrin yalnızca görsel bir görüntü olmaktan öteye geçip, tarihsel bilgiye erişim imkanı sunan bir araştırma ortamına dönüşeceğini vurguladı. Aladağ, kullanıcıların üç boyutlu olarak modellenen İstanbul sokaklarında dolaşırken, her bir yapıya veya sokağa yaklaştıklarında, o mekanla ilgili tarihsel bilgilere ulaşacaklarını aktardı.
Bu bilgiler, su sorunları, dükkan açılışları, kiralık evler, kayıp ilanları, hırsızlıklar, yangınlar ve eğlence hayatı gibi geniş bir yelpazeyi kapsayacak.
YAKLAŞIK 60 YILLIK DÖNEME ODAKLANDIK
Proje kapsamında, 1880-1940 yılları arasındaki yaklaşık altmış yıllık döneme odaklandıklarını ifade eden Aladağ, üç boyutlu modellemede ise şimdilik daha dar bir tarihsel kesite, 1900'lerin başına yoğunlaştıklarını belirtti. Modellemeye Eminönü'nden başladıklarını vurgulayan Aladağ, buranın dönemin ticaret, ulaşım ve günlük yaşam açısından en canlı bölgelerinden biri olduğunu ve gazetelerde sıkça yer aldığını söyledi.
Gazete korpusunu incelerken, hangi haber yoğunluklarının nerelerde yoğunlaştığını, tarihsel ilişkilerin nasıl şekillendiğini gözlemleyerek pilot bölgelerin sahasını genişleteceklerini açıkladı.
MATBU METİNLERDE YÜZDE 93 DOĞRULUK ORANINA ULAŞILDI
Aladağ, projenin çeşitli aşamalarında yapay zeka kullanımına değinerek, ilk olarak Osmanlı Türkçesiyle basılmış yüz binlerce sayfa metnin otomatik transkripsiyonuna odaklandıklarını aktardı. Bu amaçla, kendi yapay zeka destekli metin tanıma teknolojilerini geliştirdiklerini belirten Aladağ, "Bunun için de ilk olarak kendi eğittiğimiz bir yapay zeka destekli metin tanıma teknolojisiyle bu sayfaların otomatik transkripsiyonunu gerçekleştirebilecek seviyeye geldik.
Osmanlı Türkçesi özellikle matbu metinlerde yüzde 93 gibi bir doğruluk oranına ulaştı," şeklinde konuştu. Proje ekibi, rika ve nesih gibi yazı türleri üzerine de yeni modeller oluşturma sürecine girdi. Bu modellerin başarı oranları arttıkça, elde edilen yöntemleri sadece İstanbul Time Machine projesinde değil, aynı zamanda diğer araştırmacıların kullanımına sunmayı hedefliyor.
Aladağ, transkripsiyon işlemlerinin ardından güncel yapay zeka teknikleriyle gazetelerde yer alan kişi, mekan ve olayların tespitine odaklandıklarını ifade etti. Ayrıca, tüm bu bilgilerin, üç boyutlu şehir modeliyle birleştirileceğini belirtti. Bu sayede, tarihçilerin uzun süre alacakları okuma süreçlerini kısaltarak, büyük bir kaynak dünyasında yer alan bağlantıları daha görünür hale getirmeyi amaçladıklarını vurguladı.
Aladağ, çalışmaları sırasında kendilerini en çok etkileyen unsurlardan birinin tarihi gazetelerde gündelik yaşamın detaylarına yer verilmesi olduğunu belirtti. Gazete arşivlerinde karşılaştıkları ilginç örnekleri paylaşan Aladağ, 1919 yılında yayımlanan bir ilanda Londralı bir İngilizce öğretmeninin Yüksek Kaldırım’da ders verdiğini duyurduğunu ve öğrencilerine 30 ders sonunda İngilizce konuşma garantisi verdiğini ifade etti.
Aladağ, ilanda derslerin fiyatının 30 kuruş olarak belirtildiğini de ekledi. Ayrıca, dönemin yeni teknolojilerinden biri olan fonografın İstanbul’daki kahvehanelerde para karşılığında halka dinletildiğini gösteren başka bir habere de dikkat çekti. Gazetelerde bu yeni cihazın çeşitli renkli ifadelerle tanıtıldığı görülüyor.
Bir başka haberde ise Galata çevresinde bir seyyar satıcının simitlerini havaya fırlatması üzerine çıkan bir kavga yer aldı. Bu tür haberlerin, şehrin gündelik yaşamını küçük hikayeler aracılığıyla görünür kıldığını dile getiren Aladağ, İstanbul Time Machine ile bu kayıtları ait oldukları sokak ve yapılarla eşleştirmeyi amaçladıklarını belirtti.
SANAL GERÇEKLİK DENEYİMİ HEDEFLENİYOR
Aladağ, İstanbul Time Machine projesinin şehir hafızasını dijital ortamda mekanla ilişkilendirerek korumayı hedeflediğini ifade etti. Geliştirilen altyapının yalnızca akademisyenler için değil, aynı zamanda Kültür ve Turizm Bakanlığı, belediyeler, müzeler ve diğer kültürel miras kurumları için de kullanılabilir bir kaynak olmasının önemine değindi.
Bu bağlamda, tarih deneyim odaları tasarlayarak sanal gerçeklik ve oyunlaştırma teknolojileri ile Osmanlı İstanbulu’nun tarihi mirasının eğitimde kullanılmasına yönelik çalışmaları başlatacaklarını belirtti. Aladağ, hem kamusal alanlarda hem de tüm eğitim seviyelerinde bu deneyim alanlarının hizmete sunulması için bir altyapı hazırladıklarını söyledi. Uzun vadede sadece İstanbul değil, diğer şehirler için de bu altyapıyı geliştirmeyi hedeflediklerini aktardı.
Projenin altyapı geliştirme aşamasında olduğunu belirten Aladağ, bir yandan tarihi gazeteleri yapay zeka ile işlediklerini, diğer yandan ise üç boyutlu kent modelini geliştirmeye devam ettiklerini kaydetti. *Haberin ilk görseli AA arşiv, temsilidir.
