Türk milletinin bağımsızlık mücadelesinin taçlandığı Cumhuriyet, 28 Ekim 1923 gecesi ilan edildi. Bu tarihi karar, Ankara'daki Çankaya Köşkü'nde gerçekleştirilen bir akşam yemeğinde dile getirildi ve ertesi gün Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde (TBMM) kabul edilerek yeni yönetim biçimi resmen belirlendi. Cumhuriyet'in temelleri, Mustafa Kemal Atatürk’ün 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkarak Milli Mücadele'yi başlatmasıyla atıldı.
Atatürk, Erzurum Kongresi sırasında Mazhar Müfit Kansu'ya, zaferin ardından kurulacak hükümetin Cumhuriyet olacağını ifade etti. Ancak bu düşüncesini, dönemin zorlu koşulları nedeniyle bir süre açıklamakta tereddüt etti. 23 Nisan 1920'de TBMM'nin açılmasıyla millet egemenliğine dayanan yeni bir yönetim şeklinin temelleri atıldı.
24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Barış Antlaşması ile Türkiye'nin bağımsızlığı uluslararası alanda tanındı. 13 Ekim 1923'te Ankara'nın başkent ilan edilmesi, yeni devletin siyasi ve idari yapılanmasında önemli bir adım oldu.
Ancak savaş alanlarında kazanılan zaferlerin ardından, yeni devletin yönetim biçiminin belirlenmesi ve devlet başkanlığı meselesinin çözülmesi gerekiyordu. 27 Ekim 1923'te İcra Vekilleri Heyeti'nin istifası ve yeni hükümetin kurulamaması, devlet yönetiminde yeni düzenlemeleri zorunlu hale getirdi.
TARİHE TANIKLIK EDEN AKŞAM
28 Ekim 1923'te Ankara, Türk siyasi tarihinin en önemli kararlarından birine ev sahipliği yapmaya hazırlanıyordu.Mustafa Kemal Paşa, o akşam yakın çalışma arkadaşlarını Çankaya Köşkü'nde akşam yemeğine davet etti. Yemekte; İsmet Paşa, Kazım Paşa, Fethi Bey, Kemalettin Sami Paşa, Halit Paşa, Fuat Bey ve Ruşen Eşref Bey gibi önemli isimler bir araya geldi. Mustafa Kemal Paşa, uzun süredir planladığı Cumhuriyet'in ilanı kararını o akşam arkadaşlarıyla paylaştı.
Atatürk, yıllar sonra Nutuk'ta o tarihi akşamı şu sözlerle anlattı: "Gece olmuştu... Çankaya'ya gitmek üzere Meclis binasından ayrılırken, koridorlarda beni beklemekte olan Kemalettin Sami ve Halit Paşalar'a rastladım. Ali Fuat Paşa, Ankara'dan hareket ederken bu kişilerin Ankara'ya geldiklerini o günkü gazetede 'Bir Uğurlama ve Bir Karşılama' başlığı altında okumuştum.
Daha kendileriyle görüşmemiştim. Benimle konuşmak üzere geç vakte kadar orada beklediklerini anlayınca, akşam yemeğine gelmelerini, Milli Savunma Bakanı Kazım Paşa vasıtasıyla kendilerine bildirdim. İsmet Paşa ile Kazım Paşa’ya ve Fethi Bey’e de Çankaya’ya benimle birlikte gelmelerini söyledim."
Çankaya'ya yaptığım ziyaret sırasında, Rize Milletvekili Fuat ile Afyonkarahisar Milletvekili Ruşen Eşref Bey ile karşılaştım. Onları da yemeğe davet ettim. Yemek esnasında, 'Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz' şeklinde bir açıklama yaptım.
Orada bulunanlar, derhal düşünceme destek verdiler. Yemek sona erdi. Bu andan itibaren, nasıl hareket edeceğimize dair kısa bir plan oluşturup arkadaşları görevlendirdim.
Yemeğin ardından Mustafa Kemal Paşa, İsmet Paşa ile birlikte 1921 Anayasası'nın bazı maddelerini değiştiren bir kanun teklifi hazırladı. Böylece, Çankaya Köşkü'nde ilan edilen karar, ertesi gün Meclis'e sunulacak anayasal düzenlemeye dönüştü.
CUMHURİYET SAAT 20.30'DA İLAN EDİLDİ
29 Ekim 1923 Pazartesi günü, TBMM, Türk milletinin geleceği açısından önemli bir görüşmeye ev sahipliği yaptı. Anadolu Ajansı'nın arşivinde bulunan eski Fransızca bültenlere göre, Meclis saat 18.00'de toplandı. Anayasa Komisyonu tarafından hazırlanan ve Cumhuriyet'in ilanını içeren teklif, Meclis gündemine alındı.
Görüşmeler sırasında, söz alan Yunus Nadi Bey, Cumhuriyet'in ilanının gerekliliği üzerine değerlendirmelerde bulundu. Diğer milletvekilleri de yeni yönetim biçimi hakkında düşüncelerini ifade ettiler. Yapılan görüşmeler sonucunda, 1921 Anayasası'nda değişiklik yapılmasına karar verilerek, Türkiye Devleti'nin yönetim şeklinin Cumhuriyet olduğu hükmü kabul edildi.
Saat 20.30'da, oturuma katılan 158 milletvekilinin oy birliğiyle Cumhuriyet ilan edildi. Mecliste alınan bu tarihi karar, 'Yaşasın Cumhuriyet' sesleri ve alkışlarla kutlandı. Böylece, 23 Nisan 1920'de açılan TBMM ile temelleri atılan milli egemenlik anlayışı, devletin yönetim biçiminde de net bir şekilde kendini gösterdi.
TÜRKİYE CUMHURİYETİ MESUT, MUVAFFAK VE MUZAFFER OLACAKTIR
Cumhuriyet'in ilanının hemen ardından Cumhurbaşkanlığı seçimine geçildi. Yapılan gizli oylamada, 158 milletvekilinin tamamının oyunu alarak Gazi Mustafa Kemal Paşa, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk cumhurbaşkanı seçildi. Cumhurbaşkanı unvanıyla Meclis kürsüsüne çıkan Atatürk, Türk milletinin bağımsızlık mücadelesindeki kararlılığını vurguladı ve yeni devletin geleceği konusunda inancını ifade etti.
Atatürk, tarihi konuşmasını 'Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır.' sözleriyle sonlandırdı. Cumhuriyet'in ilanıyla devlet başkanlığı meselesi çözülürken, hükümetin kuruluş şekli de yeniden düzenlendi. İlk hükümeti kurmakla İsmet Paşa görevlendirildi, Fethi Bey ise TBMM Başkanlığı'na seçildi.
Cumhuriyet'in ilanı, 29 Ekim gecesi ve onu takip eden gün, vatandaşlar tarafından coşkuyla kutlandı.
26 Ekim 1924'te yayımlanan kararname ile Cumhuriyet'in ilanı, 101 pare top atışı ve etkinliklerle kutlanması kararlaştırıldı. 19 Nisan 1925'te onaylanan kanun teklifi doğrultusunda, yeni Türk devletinin Mustafa Kemal Atatürk liderliğinde çağdaşlaşma ve demokrasiye yönelmesi neticesinde, 29 Ekim, 1925 yılından itibaren milli bayram olarak kutlanmaya başladı.
Çankaya Köşkü'nde 28 Ekim 1923 akşamı dile getirilen 'Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz' ifadesi, 103 yıl sonra da Cumhuriyet'in kuruluşuna dair tarihsel sürecin önemli sembollerinden biri olmaya devam ediyor.
