Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, emekli aylıklarının iyileştirilmesine yönelik yaptığı açıklamada, milyonlarca emeklinin dikkatini yeni düzenlemelere çekti. 2027 bütçesinde emeklilerin durumunu iyileştirecek kaynaklar oluşturulacağı bilgisini paylaşan Erdoğan, gerekli yasal düzenlemenin yıl sonuna kadar Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin onayına sunulmasını umduklarını ifade etti.
AK Parti kaynakları, ocak ayındaki enflasyon artışına ilave olarak refah payı verilmesi, seyyanen zam yapılması ve en düşük emekli aylığı için tamamlayıcı destek seçenekleri üzerinde çalışmaların sürdüğünü belirtti. Öte yandan, yaş ve çalışma durumu gibi kriterlerin de göz önünde bulundurulması gerektiği vurgulandı. Ancak bu düzenlemenin tutar, kapsam ve uygulama yöntemleri henüz netlik kazanmadı.
Emekli maaşlarında en adil düzenlemenin nasıl olabileceği sorusu gündemde. Bu sorunun cevabı için bazı formüllerin üzerinde durulması gerekiyor. Birinci adım, en düşük aylık alan emeklilere öncelikli destek sağlamak.
Adaletin bir unsuru olan bu destek, en düşük gelir grubundaki emeklilerin temel ihtiyaçlarını karşılayabilmesi için gereklidir. Bununla birlikte, en düşük emekli aylığı rakamının yükseltilmesinin yanı sıra, bu desteğin gerçek yaşam maliyetleri temel alınarak belirlenmesi de önem taşıyor. Kira, gıda, enerji ve sağlık harcamaları gibi ihtiyaçlar göz önünde bulundurularak emeklilere ilave destek sağlanabilir.
Böylece düşük aylık alanların satın alma gücünün korunması amaçlanmaktadır. Emekli aylıklarında sıkça tartışılan bir diğer konu ise kök aylık ile eline geçen tutar arasındaki fark. Taban aylık uygulamasıyla maaşlar belirli bir seviyeye tamamlanırken, düşük kök aylıkları olan emekliler sonraki zam dönemlerinde yine benzer sorunlarla karşılaşabiliyor.
Taban aylık desteği ile kök aylıklara yapılan artışların ayrılması gerektiği belirtiliyor. En düşük aylığa verilen destek devam ederken, kök aylıkların da kalıcı olarak iyileştirilmesi gerekmektedir. Bu sayede yalnızca mevcut gelir değil, gelecekteki zamların etkisi de artırılabilir.
Ayrıca, adil bir sistemin, düşük aylık alan emeklileri korurken uzun yıllar çalışan ve daha fazla prim ödeyen emeklilerin haklarını da gözetmesi gerektiği ifade ediliyor. Sadece taban aylığı artıran bir sistem, prim ödeme süresi ve tutarı arasındaki farkın emekli maaşlarına yansımasını zayıflatabilir.
Bu nedenle, hedefli destek ile birlikte prim ve aylık yapısını dikkate alan kalıcı artışlar birlikte uygulanmalıdır. Seyyanen zam ve refah payı uygulamaları da bir arada değerlendirilmelidir. Seyyanen zam, belirli bir tutarda ek ödeme anlamına gelirken, refah payı ise enflasyon artışının üzerine eklenen bir iyileştirme olarak uygulanmaktadır.
Sabit tutarlı artış, düşük aylık alan kişiler için daha yüksek oransal etki yaratabilir. Refah payı, emekli aylıklarına ek bir artış imkanı sunma potansiyeline sahiptir. Ancak, seyyanen yapılacak ödemenin sürekli maaşa dahil edilip edilmeyeceği, kapsamı ve gelecek zam dönemlerinde nasıl bir yol izleneceği net bir şekilde belirlenmelidir.
Enflasyon farkının yanında bu iki aracın bir arada kullanılmasının bütçe üzerindeki etkisi de dikkate alınarak değerlendirilebilir.
YAŞ TEK BAŞINA ÖLÇÜT OLAMAZ
İleri yaştaki emeklilerin sağlık, bakım ve günlük yaşam giderleri artış gösterebilmektedir. Bu sebeple, yaştan bağımsız ilave destek seçenekleri düşünülmelidir. Fakat yalnızca yaşa dayalı bir ayrım, aynı yaş grubunda bulunan bireylerin farklı gelir ve ihtiyaç seviyelerini göz ardı edebilir.
Daha adil bir modelin oluşabilmesi için yaş faktörünün, hane geliri, kira yükü, sağlık ve bakım ihtiyaçları gibi kriterlerle birlikte ele alınması gerekmektedir. Emekli olup çalışma hayatına devam edenlerin durumları, çalışamayacak durumda olanlarla karşılaştırıldığında, çalışma koşulunun destekten yararlanma kriteri haline getirilmemesi büyük önem taşımaktadır.
ZAM ÖNGÖRÜLEBİLİR VE ŞEFFAF OLMALI
Her zam döneminde en düşük emekli maaşının yeniden düzenlenmesi, emekliler arasında belirsizlik oluşturabilir. Kalıcı bir çözüm için, enflasyon güncellemeleri, taban aylık desteği ve ilave refah artışının hangi kriterlere göre uygulanacağı önceden kamuoyuna duyurulmalıdır. Sistemin finansal etkileri, bütçe kaynakları ve emekliler arasındaki dağılım durumu da paylaşılarak, düzenlemenin hangi gelir grubuna ne şekilde katkı sağladığı netleştirilmelidir.
ÜÇ AYAKLI BİR MODEL
Emekli maaşlarında adalet arayışının üç temel bileşeni bulunmaktadır: En düşük gelire sahip emeklilerin geçimlerini sağlamak, prim ve hizmet süresi geçmişinin maaşa etkisini güvence altına almak, tüm emeklilerin alım gücünü enflasyona karşı korumaktır. Bu kapsamda, en düşük aylığa yönelik hedefli ek ödemeler, kök aylıklarda kalıcı iyileştirmeler ve enflasyon artışına ek refah payı önerileri bir arada değerlendirilmelidir.
Fakat hangi modelin hayata geçirileceği, bütçe olanakları ve yapılacak olan etki analizine ek olarak, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde şekillenecek yasal düzenlemeye bağlıdır. Emeklilerin beklentisi sadece maaşlarına yapılacak zam miktarı ile sınırlı kalmamaktadır; aynı zamanda bugün elde ettikleri artışların gelecekte de sürdürülebilir olup olmayacağına dair endişeleri vardır.
Asıl önemli mesele, geçici iyileştirmelerin ötesine geçerek sürekli ve öngörülebilir bir emeklilik gelir sistemi inşa etmektir.
