İşe iade hakkı, Uluslararası Çalışma Örgütünün (ILO) 158 Sayılı Sözleşmesine uyum sağlamak amacıyla 2003 yılında yürürlüğe giren önemli bir işçi hakkıdır. 4857 Sayılı İş Kanunu'nun 18. maddesi ve devam eden maddeleri, iş güvencesini düzenleyerek işverene, işçiyi işten çıkartırken geçerli bir sebep gösterme yükümlülüğü getirmektedir.
Bu yasal düzenlemeye göre, işverenin 30 veya daha fazla işçi çalıştırdığı iş yerlerinde en az 6 ay kıdemi olan bir işçinin belirsiz süreli iş sözleşmesini feshederken, işçinin yeterliliği veya davranışları ya da işletmenin gerekleri doğrultusunda geçerli bir sebep sunması gerekmektedir.
İş sözleşmesi feshedilen bir işçi, akdinin neden feshedildiği belirtilmezse veya belirtilen sebebin geçerli olmadığı iddiasıyla işe iade davası açma hakkına sahiptir. 2023 yılı itibarıyla Bakanlar Kurulu tarafından TBMM'ye sunulan yasa tasarısının ilk versiyonunda iş güvencesinden yararlanma sınırı 10 işçi olarak belirlenmişti.
Ancak, 2003 yılında TBMM Genel Kurulundaki görüşmeler sırasında kabul edilen değişiklikle bu rakam 30'a çıkarıldı. Bu değişiklik, 17 milyon 268 bin sigortalı işçi arasında 8 milyon 661 bin işçinin 30 ve üzerinde işçi çalıştıran iş yerlerinde istihdam edildiği anlamına geliyor. Diğer 8 milyon 606 bin işçi ise iş güvencesi kapsamının dışında kalıyor.
Eğer tasarının başlangıçtaki 10 işçi sınırı devam etseydi, 17,3 milyon işçiden 12 milyonu iş güvencesi kapsamında olabilecek ve işe iade hakkından yararlanabileceklerdi. Ancak bu düzenleme nedeniyle yaklaşık 3,3 milyon işçi iş güvencesi kapsamından çıkarılmıştır. İşçinin işe iade davası açabilmesi için işten çıkarıldığı tarihte iş yerinde 30 veya daha fazla işçi çalışıyor olmalıdır.
İşverenin aynı işkolundaki farklı iş yerleri varsa, bu yerlerdeki toplam işçi sayısı da dikkate alınır. Asıl işin yanında yardımcı işler de asıl işin ait olduğu iş kolundan sayılmaktadır. Otuz işçi sayısı belirlenirken, belirli-belirsiz süreli, tam-kısmi süreli, daimi-mevsimlik iş sözleşmesi olan tüm işçiler hesaba katılmaktadır.
Çalışanların, fesih bildiriminin gerçekleştiği tarihte fiilen çalışmaları gerekmez; sözleşmelerinin devam etmesi yeterlidir. Hastalık, iş kazası, gebelik ya da yıllık izin sebebiyle yerinde bulunmayan işçilerin yerine geçici işçi alınması durumunda, bu işçilerin 30 işçi sayısına dahil olmaması söz konusudur.
Ayrıca, çırak, stajyer ve meslek öğrenimi gören öğrenciler ile süreksiz işlerde çalışanlar ve taşeron işçiler de bu hesaplamada dikkate alınmaz. Ancak Yargıtay’ın kararlarına göre, işverenin iş güvencesi hükümlerinden kaçmak amacıyla bazı işçileri muvazaalı olarak taşeron işçisi olarak göstermesi durumunda, bu işçilerin de hesaplamada yer alması gerekmektedir.
ALTI AYLIK KIDEM HESABI NASIL YAPILIR?
İşe iade hakkından faydalanabilmek için 30 işçi şartının yanı sıra, başka bir kriter de iş yerinde en az 6 aylık bir kıdemin olmasıdır. Bununla birlikte, yeraltı işlerinde çalışan işçiler için bu 6 aylık süre şartı aranmamaktadır. Altı aylık kıdem hesaplamasında, bazı durumlar çalışma süresinden sayılmaktadır.
İşçilerin işveren tarafından iş yerlerinden başka bir yerde çalıştırılmak üzere gönderilmesi durumunda yolda geçen süreler bu hesaba dahil edilir. İşçinin her an iş görmeye hazır olmasına rağmen çalıştırılmaksızın ve işin çıkmasını bekleyerek geçirdiği süreler de sayılır.
Ayrıca, işveren tarafından başka bir yere gönderilmesi durumunda ya da işverenin evinde, bürosunda ya da işverenle ilgili başka bir yerde meşgul edilmesi suretiyle asıl işini yapmaksızın geçirdiği süreler de göz önünde bulundurulur. Çocuk emziren kadın işçilerin süt vermeleri için belirlenen süreler de bu kapsamda değerlendirilir.
Demiryolları, karayolları ve köprülerin yapımı, bakımı ya da onarımı gibi işlerde, işçilerin yerleşim yerlerinden uzak bir mesafeye düzenli bir şekilde götürülüp getirilmeleri esnasında geçen süreler de çalışma süresine dahil edilmektedir. Ancak, 6 aylık çalışma süresinin hesabında raporlu günler yer almamaktadır. Bu nedenle, mümkünse yeni başlayan işçilerin ilk 6 aylık süre boyunca rapor kullanmamaları önerilmektedir.
