Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü (OECD), sosyal korumanın finansmanına dair hazırladığı raporda, yaşlanan nüfusun getirdiği sorunlar nedeniyle ortaya çıkan sosyal koruma harcamalarının finansmanını ele aldı. Raporda, bu durumun üstesinden gelinmesi adına yeni vergi uygulamaları önerildi. OECD ve Avrupa Birliği ülkeleri, nüfuslarının yaşlanması sonucu emeklilik, sağlık ve uzun dönem bakım giderlerinde artışla karşılaşacakları vurgulandı.
Çoğu ülkenin, sosyal korumanın temel finansman kaynağı olan işgücü gelirinin, yaşlanma ve standart dışı çalışma şekilleri nedeniyle baskı altında olduğu belirtildi.
FİNANSMAN KAYNAKLARI GÖZDEN GEÇİRİLİYOR
Bu durum birçok ülkenin sosyal koruma finansman kaynaklarını yeniden değerlendirmesine yol açtı. 2023 ile 2045 yılları arasında yaşlılık maaşları harcamalarının gayri safi yurt içi hasılaya (GSYİH) oranı, OECD genelinde 1,1 puan artışla yüzde 8,8'den yüzde 9,9'a, Avrupa Birliği genelinde ise 1 puan artışla yüzde 9,9'dan 10,9'a yükselebilir.
Benzer şekilde, sağlık ve uzun dönem bakım harcamalarının GSYİH içindeki payının ise OECD'de 1,5 puan artışla yüzde 6,9'dan yüzde 8,4'e, AB'de ise 0,7 puan artışla yüzde 8,6'dan 9,3'e çıkması bekleniyor.
İŞGÜCÜ GELİRLERİ BASKIDA
Raporda, sosyal koruma harcamalarının temel gelir kaynağı olan işgücü gelirinin, düşük doğum oranları sebebiyle çalışma çağındaki nüfusun azalması ve yarı zamanlı istihdam gibi standart dışı çalışma biçimlerinin yaygınlaşması nedeniyle baskı altında olduğu ifade edildi. Toplam maaşlardaki düşüşün, emeklilik, sağlık ve uzun süreli bakım başta olmak üzere sosyal koruma sistemlerinin finansmanını etkileyeceği kaydedildi.
OECD'nin raporuna göre, sosyal koruma giderleri 2024'te OECD ve AB ülkelerinde ortalama GSYİH'nın yüzde 23'ü seviyesine ulaşacak. OECD genelinde emekli aylıkları ödemelerinin GSYH'ya oranı 1980'de yüzde 5,6 iken, 2021'de bu oran yüzde 8,1'e yükseldi. Sağlık harcamalarının GSYH içindeki payı ise bu dönemde yüzde 4,0'tan yüzde 6,6'ya çıktı.
GENEL BÜTÇEYE YÜKSELEN BAĞIMLILIK
OECD genelinde 1995 yılında sosyal güvenlik katkılarının sosyal harcamaların yüzde 47’sini finanse ettiği bildirilmişken, bu oran 2023’te yüzde 43’e geriledi. AB ülkelerinde işverenler, sosyal katkıların yüzde 60'ını finanse etmekte, ancak bu oran son on yılda 4 puan azalmıştır. Çalışanların katkıları ise 2,7 puan artış gösterdi.
Sosyal harcamaların yarısı ise toplanan vergilerle genel bütçeden desteklenmektedir. Nüfusun yaşlanması ile iş gücünün çalışma saatlerinin artmadığı takdirde, OECD genelinde toplam çalışma saatlerinde 2024 yılına göre 2060 yılında yüzde 9, AB'de ise yüzde 20'lik bir azalma beklenmektedir. Sosyal koruma harcamalarının finanse edilmesinde işgücü gelirinin doğrudan etkisi büyüktür.
Avrupa Birliği ülkelerindeki toplam çalışma saatlerindeki azalma, esnek çalışma uygulamalarının yaygınlaşmasıyla tam zamanlı istihdamda bir gerileme olduğunu ortaya koymaktadır. Sosyal güvenlik vergileri, işgücü gelirine uygulanıyor. İşgücü gelirinin gayri safi yurtiçi hasıladaki (GSYH) oranı, sosyal güvenlik finansmanı açısından kritik bir öneme sahiptir.
Teknolojik ilerlemelerin, iş kayıplarını beraberinde getirmese bile sermaye verimliliğini artırarak işgücü payını azaltabileceği değerlendirilmektedir. MEVCUT VERGİLERİN ARTIRILMASI GEREKİYOR İşgücü arzında, ücretler veya vergi politikalarında herhangi bir değişiklik gerçekleştirilmediği sürece, çalışma çağındaki nüfusun azalmasıyla birlikte toplam işgücü gelirinin düşmesi bekleniyor. Bu durum, vergi gelirlerinde bir azalma yaratacaktır.
Toplam vergi gelirlerinin yaklaşık %50'si işgücü gelirlerinden elde edilmektedir. Diğer taraftan, yaşlı kesimin daha fazla servete sahip olmasından dolayı, sermaye gelirlerinin daha dayanıklı olabileceği düşünülmektedir. OECD raporunda, sosyal koruma harcamalarının finansmanı için işgücü vergilerindeki eksikliğin kapatılması için alternatif vergi kaynaklarının değerlendirilmesi önerilmiştir.
Sermaye gelirleri, temettü ve sermaye kazancı dahil olmak üzere, birçok OECD ülkesinde işgücü gelirine oranla daha düşük vergilendirilmektedir. Ülkelerin, sermaye gelirleri üzerindeki vergi oranlarını artırmayı değerlendirmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Ayrıca, miras başına düşen varis sayısının azalması ile ortalama miras miktarlarının artması beklenmektedir.
Bu noktada miras vergisinin, çeşitli ülkelerin vergi sistemlerinde daha önemli bir rol üstlenebileceği ifade edilmektedir. Gayrimenkul vergilerinin birçok ülke tarafından yeterince kullanmadığı da belirtilmekte, daha yüksek emlak vergisi gelirlerinin yerel yönetimlerin mali yükümlülüklerini karşılamada önemli bir kaynak olabileceği ifade edilmektedir.
Bu vergi türünün bazı ülkelerde, nüfus yaşlandıkça artan uzun süreli bakım hizmetlerinin finansmanında da fayda sağlayabileceği düşünülmektedir.
