Emekli maaşları, 2000 öncesi, 2000-2008 arası ve 2008 sonrası dönemler için farklı parametrelerle belirleniyor. 2000 öncesi emekli aylıkları, gösterge sistemi ve memur maaş katsayısına göre hesaplanırken, 2000-2008 dönemine ait prim esas kazançlar tüketici fiyat endeksi (TÜFE) ile gayri safi yurtiçi hasıladaki (GSYH) artışın %100'ü dikkate alınarak güncelleniyor.
2008 sonrasında ise emekli aylıkları hesaplanırken TÜFE’deki artışın tamamı ile GSYH’nın %30’u göz önünde bulunduruluyor. Ancak prime esas kazanç güncellemeleri her dönemde azalma gösteriyor. En düşük emekli maaşı ise 2000 öncesi dönemde en düşük göstergenin %70’ine, 2000-2008 döneminde asgari ücretin %35’ine ve 2008 sonrasında ortalama aylık kazancın %35’ine endeksleniyor.
Güncelleme sistemindeki hesaplama metodu nedeniyle “ortalama aylık kazanç” sürekli düşmekte, bu da en düşük emekli aylıklarının erimesine yol açıyor. Üç döneme ait emekli maaşları genel olarak düşüş gösterirken, bazı yıllardaki ek artışlara rağmen emekli aylıkları her 6 ayda bir enflasyon oranında artırıldığından, bu da maaşların zamanla değer kaybetmesine neden oluyor.
EMEKLİ AYLIĞI ASGARİ ÜCRETE ENDKSLENSİN
Şeker-İş Sendikası, emekli maaşlarının asgari ücrete endekslenmesi gerektiğini belirtti. Hakemli İş ve Hayat Dergisi'nde yayımlanan bir makalede, emekli aylığının ilk bağlandığı tarihteki asgari ücretle oranlanarak hesaplanması ve sonraki yıllardaki artışların da bu orana göre yapılması önerildi. Makalede, emekli maaşındaki erime durumu örneklerle açıklanmıştır.
Örneğin, 8195 prim günü üzerinden bağlanan emekli maaşı, 1 Temmuz 2002 tarihinde asgari ücretin %97,93’ü oranında iken, 2012 yılında bu oran %55,76’ya kadar düştü. Aradaki yıllardaki ilave artışlara rağmen, bu yılın ocak ayında emekli aylığı asgari ücretin %65,44’üne geriledi.
İş kazası ve meslek hastalığı sebebiyle çalışma gücünü kaybedenlere ise kayıp oranına göre sürekli iş göremezlik geliri verilmektedir.
Emekli aylığı ile sürekli iş göremezlik geliri için belirlenen alt sınır uygulaması, 2000 yılı öncesinde eşitken, bu tarihten sonra yapılan değişikliklerle aradaki fark oldukça açılmış durumda. 2000 yılından sonra en düşük emekli aylığı uygulamasında yapılan değişiklikler sonucunda, en düşük iş göremezlik geliri ile en düşük emekli aylığı arasında günümüzde yaklaşık yüzde 91'lik bir farklılık ortaya çıktı.
Örneğin, çalışma gücündeki kayıp oranı yüzde 25 olan bir birey için, Aralık 1999 tarihindeki her iki gelirin de 79,59 TL olduğu görülüyor. Ancak günümüzde en düşük iş göremezlik geliri 46.500 TL'ye, en düşük emekli aylığı ise 24.324 TL'ye ulaşmış durumda.
GÜNCELLENME KATSAYISI YERİNE ASGARİ ÜCRET
Makalede, emekli aylığı hesaplama yönteminin ve artışlarının asgari ücrete endekslenmesi öneriliyor. Bu öneri, 5510 Sayılı Kanun'da köklü bir değişiklik yapılmadan, yalnızca prime esas kazançların güncelleme katsayısının asgari ücretin güncel değeri üzerinden hesaplanmasına dayanıyor. Bu modele göre, emekli aylığının bağlandığı tarihteki asgari ücret oranına göre belirleneceği öngörülüyor.
Temmuz ayında asgari ücret artışı gerçekleşirse, emekli aylığı bu artış oranında artırılacak. Eğer asgari ücrette bir artış olmazsa, altı aylık TÜFE oranı dikkate alınarak bir artış yapılacak. Ocak ayıyla birlikte ise emekli aylığı yeni belirlenen asgari ücrete göre ayarlanacak.
Ayrıca, 2000 yılı öncesinde emekli olanların aylıkları 1999 Aralık ayındaki asgari ücret üzerinden, 2000 Ocak ayından itibaren emekli olanların aylıkları ise bağlandıkları dönemdeki asgari ücret oranına göre ödenecek.
ASGARİ ÜCRETE ENDEKSLENDİĞİNDE EMEKLİ AYLIĞI ERİMİYOR
Makalede, önerilen hesaplama modeline dair örnekler de yer almakta. Örneğin, 2000-2024 yılları arasında prime esas kazançları 3 asgari ücret olan ve 1 Şubat 2025 tarihinde emekli olan bir bireyin aylığı, Temmuz 2026 tarihinde 43.954 TL olarak belirleniyor. Önerilen sistemde aynı kişinin emekli aylığı, 3 aylık brüt asgari ücretin yüzde 174,50'si oranında bağlanıyor.
Bu durumda, Ocak 2026 tarihindeki 33.030 TL'lik asgari ücret, yüzde 154 formülüyle 57.637 TL'ye ulaşıyor. Temmuz ayındaki enflasyon oranı olan yüzde 17,76 ile bu tutar 67.874 TL'ye çıkıyor. Emekli aylığının ilk bağlandığı anda yeterli bir geçim kaynağı sağlaması ve sonrasında da ekonomik koşullara adapte edilmesi gerektiği vurgulanıyor.
Makalede, "Emeklilerin enflasyondan en fazla etkilenen kesim olması nedeniyle, emekli aylığının günün ekonomik şartlarına uyarlanması sosyal güvenlik sisteminin güvenilirliği açısından da hayati önem taşımaktadır" ifadesi dikkat çekiyor. Emekli aylığı hesaplama yönteminde önerilen değişikliklerin bütçeye ek yük getirebileceği de ifade ediliyor.
Bu nedenle önerinin uygulanabilirliğinin kısa vadede zorluklar barındırdığı, ilave bütçe yükünü karşılayabilmek adına gelir getirici faaliyetlere odaklanılması gerektiği belirtiliyor.
