Kültür ve Turizm Bakanlığı'na bağlı Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansı'nın (TGA) hayata geçirdiği Kadim Şehirler Yolu projesinin üçüncü etabı olan Anabasis Kuzey Rotası, tarih ve kültür meraklılarını Anadolu'nun kadim yerleşimlerinden Karadeniz kıyılarına götürüyor.
Antik Çağ tarihçisi Ksenofon'un Anabasis (On Binlerin Dönüşü) adlı eserinden ilham alan rota, Erzurum, Bayburt, Gümüşhane ve Trabzon'u birbirine bağlayarak Doğu Anadolu'dan Karadeniz'e uzanan tematik bir keşif güzergahı oluşturuyor. Ksenofon'un eserinde, M.Ö. 401'de Kunaksa Muharebesi'nde Genç Kyros'un hayatını kaybetmesinin ardından Yunan paralı askerlerin zorlu bir dönüş yolculuğuna çıktıkları aktarılıyor.
Yaklaşık 10 bin askerin Anadolu üzerinden Karadeniz'e ulaşma mücadelesini anlatan bu eser, antik dünyanın önemli askeri seferlerinden birini belgelemekle kalmıyor; aynı zamanda dönemin coğrafyası, toplulukları ve yaşam koşullarına dair de değerli bilgiler sunuyor.
Mezopotamya'dan başlayarak Doğu Anadolu'nun dağlık coğrafyasını, Çoruh Havzası'nı ve Karadeniz'e açılan geçitleri kapsayan tarihi yolculuk, günümüzde bölgenin kültürel ve doğal mirasını bir araya getiren bir turizm güzergahına ilham veriyor. Rota boyunca Erzurum'da Narman Peribacaları, Oltu, Gökkuşağı Tepeleri, Engüzek Kalesi, Pirinkayalar Seyir Terası ve Öşvank Manastırı gibi yerler ziyaret edilebiliyor.
BAYBURT'TA TARİHİ YAPILAR
Bayburt etabında ise Bayburt Kalesi, Ulu Cami ve Aydıntepe Yeraltı Şehri öne çıkıyor. Gümüşhane bölümünde Satala Antik Kenti, Santa Harabeleri ve Tarihi Süleymaniye Mahallesi gibi tarihi mekanlar da bu güzergahın bir parçası.
Trabzon'da ise Çal Mağarası, Tonya Canikdere Şelalesi, Kızlar Manastırı ve Furtuna Konağı gibi noktalar, ziyaretçileri tarih, kültür ve doğanın iç içe geçtiği bir keşfe çıkarıyor.
BAYBURT KALESİ'NE DİKKAT
Çoruh Nehri kıyısındaki sarp kayalıklar üzerinde yükselen Bayburt Kalesi, tarih boyunca Doğu Anadolu ile Karadeniz arasındaki geçiş güzergahlarının güvenliği açısından stratejik bir öneme sahip olmuştur. İlk inşa tarihi net olarak bilinmeyen bu kale, Bizans İmparatoru I. Justinianus döneminde onarım görmüştür.
Selçuklu, Saltuklu ve Danişmendli Beyliği dönemlerinde de tahkim edilen yapı, Trabzon İmparatorluğu'ndan gelebilecek tehditlere karşı Tuğrul Şah döneminde kapsamlı biçimde güçlendirilmiştir. Osmanlı döneminde de çeşitli onarımlardan geçmiştir.
Evliya Çelebi’nin 17. yüzyılda kaleyi ziyaret ettiğinde burada bir mahallenin ve caminin bulunduğunu belirtmesi, bu yapının yalnızca askeri bir savunma noktası değil, aynı zamanda içinde yaşam alanları barındıran bir yerleşim yeri olduğunu da göstermektedir. Kalenin surlarında yer alan çini kalıntıları, yapının hem mimari hem de sanatsal özelliklerine dair önemli ipuçları sunmaktadır.
Evliya Çelebi’nin Seyahatname’sinde kaleyi Çinimaçin Kalesi olarak adlandırması, bu süslemelerle de bağlantılıdır.
KALENİN YAKININDAKİ TARİHİ CAMİ
Kalenin yakınında yer alan Bayburt Ulu Cami, Anadolu Selçuklu dönemine ait önemli dini yapılar arasında bulunmaktadır. 13. yüzyılın sonlarında Sultan II. Gıyaseddin Mesud döneminde inşa edildiği düşünülen bu cami, geçirdiği restorasyonlara rağmen özgün mimari unsurlarını korumaktadır. Özellikle minaresindeki geometrik ve bitkisel motiflerle süslenmiş çiniler, yapının dikkat çekici özellikleri arasında yer almaktadır.
Caminin günümüze ulaşan ilk yapısal unsurları arasında minaresi, mihrap önü kubbesine geçiş sağlayan mukarnaslı trompların bir kısmı ve ibadet alanına açılan iki kapı bulunmaktadır.
GÜMÜŞHANE'NİN ÇOK KÜLTÜRLÜ TARİHİ
Gümüşhane etabının önemli duraklarından biri olan tarihi Süleymaniye Mahallesi, kentin eski yerleşim merkezi olma özelliği ve çeşitli kültürlerin izlerini bir arada barındırmasıyla dikkat çekmektedir. Günümüzde Eski Gümüşhane olarak bilinen bu yerleşim, zengin gümüş madenleri ile tarihi İpek Yolu üzerindeki stratejik konumu sayesinde yüzyıllar boyunca ekonomik ve stratejik önemini korumuştur.
Osmanlı döneminde, özellikle Kanuni Sultan Süleyman’ın hükümdarlığı sırasında gelişen bu bölge, madenlerin işletilmesiyle büyüyerek önemli bir üretim merkezi haline gelmiştir. Gümüş madenlerinden elde edilen cevherlerin işlenmesi ve gümüş sikke basımında kullanılmasının, yerleşimin Osmanlı ekonomisindeki yerini güçlendirdiği belirtilmektedir.
Türklerin yanı sıra Rum ve Ermeni topluluklarının da yaşadığı bu mahallede, cami, kilise, hamam, köprü ve okul gibi farklı dönemlere ait yapılar, çok kültürlü geçmişin izlerini günümüze taşımaktadır. Kentsel ve doğal sit alanı statüsündeki bu yerleşim, mimari dokusuyla bölgenin tarihi belleğini yansıtmaktadır.
Gümüşhane’nin diğer bir önemli kültürel mirası olan Santa Harabeleri ise Dumanlı köyü sınırlarında, dağların yamaçlarına yayılmış tarihi bir yerleşim alanı olarak öne çıkmaktadır. Geçmişte önemli bir madenci yerleşimi olan Santa, dini, ticari ve kültürel yaşamın bir arada şekillendiği bir merkez olarak gelişmiştir.
Bugün Piştoflu, Binatlı, İşhanlı, Terzili, Çakallı, Zurnacılı ve Sincanlı-Kozlu olmak üzere 7 mahalleden oluşan yerleşimde 300’den fazla ev bulunmaktadır.
Taş işçiliğinin öne çıktığı konutlar, kiliseler ve diğer tarihi yapılar, bölgenin kendine özgü mimari karakterini gözler önüne sermektedir. 1923 yılında gerçekleşen nüfus mübadelesinin ardından büyük ölçüde boşalan bu yerleşim, günümüzde arkeolojik ve doğal sit alanı olarak korunmaktadır.
Santa Harabeleri, dağlık Karadeniz bölgesinde geçmişin yerleşim kültürü ve taş mimarisini keşfetmek isteyenler için önemli bir ziyaret noktası olarak öne çıkıyor.
TRABZON DA TARİH, DOĞA VE CUMHURİYET MİRASI
Anabasis Kuzey Rotası'nın Karadeniz'e açılan son durağı olan Trabzon, tarihi yapılarıyla birlikte mağaraları, şelaleleri ve geleneksel yerleşkeleriyle ziyaretçilerine çeşitli keşif fırsatları sunuyor. Beşikdüzü sahilinden Beşikdağı'nın zirvesine uzanan teleferik hattı, Karadeniz kıyı şeridini kuşbakışı görme imkanı sağlıyor. Yaklaşık 3 kilometre uzunluğundaki bu hat, yolcuları 530 metre yükseklikteki zirve istasyonuna ulaştırıyor.
Seyahat esnasında, Karadeniz'in derin mavi rengi ile Doğu Karadeniz'in yemyeşil dağlık alanlarının birleştiği manzara, antik çağlarda zorlu dağ geçitlerini aşarak denize ulaşmaya çalışan askerlerin karşılaştığı doğal koşulları da anımsatıyor.
Trabzon'un Soğuksu semtinde, çam ağaçlarıyla çevrili bir tepenin üzerine inşa edilmiş olan Atatürk Köşkü, kentin yakın dönem tarihine dair önemli bilgiler sunuyor. 19. yüzyılın sonlarında yapılan ve Avrupa mimari tarzlarının izlerini taşıyan köşk, Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün Trabzon ziyaretlerinde konakladığı yerlerden biri olarak bilinmektedir.
Atatürk'ün 1937'de gerçekleştirilen Trabzon ziyareti sırasında mal varlığını Türk milletine bağışlama kararını açıkladığı köşk, döneme ait mobilyaları, dekorasyonuyla ve bahçesiyle Cumhuriyet tarihinin izlerini günümüze taşıyor. Araklı ilçesindeki Furtuna Konağı ise Doğu Karadeniz'in geleneksel konut mimarisini yansıtan önemli duraklar arasındadır.
Bölgedeki yerel yapı kültürünün izlerini taşıyan taş ve ahşap mimarisiyle dikkat çeken bu konak, Karadeniz kıyı yerleşimlerinin tarihi dokusunun tanınmasına olanak tanıyor. Geleneksel mimari özellikleri ile ön plana çıkan yapı, Anabasis Kuzey Rotası'nın tarihi ve doğal miras durakları arasındaki yolculuğu Karadeniz'in yerel yaşam kültürü ile tamamlıyor.
