Siyah plastik mutfak gereçleri, son yıllarda sıkça tercih edilmeye başlandı. Ancak, bu durum beraberinde sağlık sorunlarını gündeme getiriyor. İngiltere'de gerçekleştirilen bir çalışma, siyah saklama kapları ve mutfak ürünlerinin elden çıkarılması gerektiğine dair uyarılar yapıldı.
Çalışma; oyuncaklar, paket servis kapları, spatulalar, patates ezicileri, makarna süzgeçleri ve servis kaşıkları gibi çeşitli mutfak eşyalarında endişe verici miktarda toksik alev geciktiriciler tespit etti. Araştırmaya göre, siyah plastik mutfak gereçleri kullanan bireylerin günde milyonda 34,7 parçaya kadar dekabromodifenil eter (dekaBDE) maruz kalma olasılığı bulunuyor.
Ayrıca, tetrabromobisfenol A ve antimon trioksit gibi yaygın kullanılan kimyasalların hamile kadınlar üzerinde fetal gelişim sorunlarına ve karaciğer hasarına neden olabileceği belirtildi. Chemosphere dergisinde 2024 yılında yayımlanan ve siyah plastik ev ürünlerinde bulunan alev geciktirici kimyasalları inceleyen araştırma, 2025 yılında iki kez düzeltildi.
İlk düzeltmede 60 kilogram ağırlığındaki bir yetişkin için dekabromodifenil eter (BDE-209) referans dozunun hesaplanmasında hata yapıldığı ifade edildi. Temmuz 2025'te yayımlanan ikinci düzeltmede ise kirlenmiş mutfak gereçlerinden günlük BDE-209 maruziyeti tahmini, başlangıçta açıklanan 34.700 ng/g yerine 7.900 ng/g olarak güncellendi. Araştırmacılar, bu hesaplama hatalarının çalışmanın temel bulgularını etkilemediğini vurguladı.
Çalışma kapsamında incelenen 203 siyah plastik ürünün bir kısmında, elektronik atıklarda bulunan tehlikeli alev geciktirici kimyasalların varlığı ortaya kondu. Uzmanlar, siyah plastikler kullanmamayı öneriyor. Ulusal Çevre Sağlığı Bilimleri Enstitüsü ve Ulusal Toksikoloji Programı'nın eski yöneticisi Linda Birnbaum, gıdayla temas eden malzemelerde siyah plastik kullanılmaması gerektiğini belirtti.
İngiltere'deki araştırmanın baş yazarı Megan Liu, kimyasal kirlenme ve sağlık kaygılarını azaltmak için alev geciktiricilerin ve tehlikeli plastiklerin kullanımını sınırlayan hükümet ve şirket politikalarına ihtiyaç olduğunu ifade etti. Liu, siyah plastiklerin ağır metaller ve alev geciktiriciler gibi insan sağlığına tehdit oluşturabilecek toksik kimyasallar içerebileceğini vurguladı.
ULUSLARARASI KANSER ARAŞTIRMA AJANSI'NIN DEĞERLENDİRMESİ
Karbon siyahı, polisiklik aromatik hidrokarbonlar (PAH'lar) dahil olmak üzere pek çok bileşen içeren bir madde olarak, Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC) tarafından insanlarda muhtemel kanserojen özelliklere sahip olduğu kabul edilmektedir.
Beyond Plastics isimli kuruluş, "Mikrodalga fırınlarda karbon siyahının siyah plastik kaplardan gıdalara geçip geçmediği netleşmemiştir; fakat herhangi bir renkteki plastik kaplarda gıdaların mikrodalgada ısıtılmasını önermiyoruz" açıklamasını yapmıştır. Karbon siyahı, plastiklere siyah rengini vermek amacıyla kullanılmakta ve IARC tarafından insanlar için olası bir kanserojen olarak sınıflandırılmaktadır (Grup 2B).
Ancak bu sınıflandırma, temel olarak karbon siyahı tozunun solunmasına yönelik hayvan deneylerine dayanmaktadır. İnsanlarda kanserojen etkilerine dair yeterli kanıt bulunmamakta. Bu nedenle, söz konusu sınıflandırma, siyah plastik mutfak gereçlerinin kanser riski taşıdığı anlamına gelmemektedir.
Ancak siyah plastiklerin çevreye olası olumsuz etkileri, insan sağlığı üzerindeki potansiyel zararları düşündürmektedir. Tüm geri dönüşümlü plastiklerin yalnızca %15'ini siyah plastikler oluştursa da, bu tür plastiklerin geri dönüştürülememesi, önemli bir çevresel sorunun yaşanabileceğine işaret etmektedir.
TEK KULLANIMLIK PLASTİKLERİN DURUMU
Siyah plastiğe genellikle tek kullanımlık yiyecek kaplarında rastlanmaktadır. Bu tür ürünlerin büyük bir kısmı geri dönüştürülememektedir çünkü geri dönüşüm tesisleri, plastikleri sınıflandırmak için kullandıkları teknoloji ile siyah rengi algılayamamaktadır. Bu tesislerde, plastiklerin ayrımında yakın kızılötesi (NIR) ışık kullanılmakta ve karbon siyahı, bu ışığı emdiği için tesisler tarafından tanınamamaktadır. Sonuç olarak, çoğu siyah plastik ürün, tek kullanım sonrasında atılmaktadır.
GÜVENLİK ENDİŞELERİ
Siyah plastik ürünlere olan talep, genellikle geri dönüştürülmüş siyah plastiğin eksikliği nedeniyle, toksik kimyasallar içeren e-atıklarla karşılanmaktadır. Bu e-atıklar, eski bilgisayarlar, telefonlar, televizyonlar, monitörler ve hoparlörler gibi atılmış elektronik cihazları kapsar. Bu durum, çevre ve insan sağlığı açısından potansiyel riskler taşımaktadır.
Üzerinde durulan kimyasallar arasında kadmiyum, kurşun, nikel, krom ve cıva gibi maddelerin bulunma ihtimali vardır. Bu kimyasal katkılara sahip plastikler eritilerek gıda sınıfı plastiklerle harmanlanabilir ve çeşitli ürünlere dönüştürülebilir. Bu ürünler arasında çocuk oyuncakları, tek kullanımlık mutfak eşyaları, kahve karıştırıcıları, sıcak fincan kapakları, pişirme aletleri, yalıtımlı kupalar, takılar, bahçe hortumları ve dekoratif objeler yer alır.
Mevcut güvenlik düzenlemeleri, elektronik ürünlerdeki bu kimyasalların ve metallerin miktarını sınırlasa da, şu anda geri dönüştürülmüş siyah plastik ürünlerin güvenliği ile ilgili herhangi bir düzenleme, uluslararası düzeyde bulunmamaktadır. Bu nedenle, dizüstü bilgisayarlar veya telefonlarda yasaklı olan yüksek düzeyde zehirli kimyasalların, siyah plastik çatal, spatula, oluklu kaşık veya sıcak fincan kapağında yasal olarak mevcut olabileceği belirtilmektedir.
YÜKSEK KANSEROJEN MADDE SEVİYESİ
2018 yılında ABD’nin Plymouth Üniversitesi’nde gerçekleştirilen bir çalışma, test edilen siyah plastik oyuncaklar ve mutfak eşyalarının yaklaşık yüzde 40’ında güvenli kabul edilen seviyelerin 30 katı kadar toksik kimyasal bulunduğunu ortaya koymuştur.
Toxic Free Future adlı kuruluş ve Hollanda’daki Vrije Üniversitesi’nden bilim insanlarının 2024’te Chemosfer adlı bilimsel dergide yayımladığı bir araştırmaya göre, gıda servis gereçleri, mutfak eşyaları ve oyuncaklar da dahil olmak üzere siyah plastikten imal edilen çeşitli ev ürünlerinde yüksek düzeyde kanserojen ve hormon bozucu alev geciktirici kimyasallar tespit edilmiştir.
Bu toksik maddeler, düşük seviyelerde bile ciddi üreme ve gelişim sorunlarına yol açabilir, beyin ve böbrekleri zehirleyebilir, tiroid fonksiyonlarını bozabilir, gelişimi olumsuz etkileyebilir ve uzun süreli nörolojik hasar verebilir.
En çok endişe yaratan ürünler arasında siyah plastikten yapılmış pişirme ekipmanları, karıştırıcılar, yiyecek kapları ve sıcak fincan kapakları bulunmaktadır; çünkü ısıya maruz kalma durumunda bu zararlı kimyasalların yiyecek ve içeceklere geçme riski artmaktadır. Çocuk oyuncakları da yüksek çiğneme veya emilim olasılığı nedeniyle büyük bir endişe kaynağıdır.
Siyah plastiklerin risklerinden korunmak için önerilen bazı önlemler arasında mutfaktaki plastik eşyaların değiştirilmesi, ahşap veya paslanmaz çelik alternatiflerin tercih edilmesi ve mikrodalga fırınlarda siyah plastik kapların kullanılmaması sayılabilir. Ayrıca, siyah plastik kaplarda satın alınan gıdalar, evde cam, seramik veya metal bir saklama kabıyla değiştirilmelidir.
Kendi metal veya bambu çatal bıçak setini taşımak, siyah plastik eşyaların kullanımını ortadan kaldırmak açısından faydalı olabilir. Özellikle siyah plastik damlatmaz kapaklı tek kullanımlık sıcak bardaklardan kaçınmak da önerilmektedir. Bunun yerine kendi metal veya seramik kupanızı getirin ve üst kısmının siyah plastikten yapılmadığından emin olun!
REFEREANSLAR
Black plastic mutfak gereçleriyle ilgili uyarılar yapan araştırmacılar, 1968143 numaralı çalışmaya ve 39675991 numaralı makaleye atıfta bulunuyorlar. Uyarılar, bu tür ürünlerin güvenli olmadığına dair endişeleri güçlendiriyor. Uzmanlar, bu tür plastiklerin atılması gerektiğini belirtiyor.
