Diyarbakır'ın Çınar ilçesinde, Osmanlı döneminin önemli ilim merkezlerinden biri olarak kabul edilen Şeyh Kasım Medresesi ile üzerindeki tarihi kasır, zamanla harabe haline geldi. Medresenin büyük bir kısmı yıkılırken, ayakta kalan kasrın restore edilmesi gerektiği vurgulanıyor. Şeyh Kasım Medresesi, geçmişte Osmanlı Devleti'nin önemli eğitim kurumlarından biri olarak biliniyor.
Günümüzde önemli bir turizm destinasyonunun üzerinde yer alan bu yapılar, Orta Çağ dönemine ait dini ve sivil mimari özellikleriyle dikkat çekiyor. Dicle Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. İrfan Yıldız, medresenin eski adıyla Güzelşeyh, yeni adıyla Altunakar Mahallesi'nde yer aldığını belirtti.
Prof. Dr. Yıldız, medresenin üzerinde, buradaki müderrisin ve şeyhin ailesi için inşa ettirdiği bir köşkün bulunduğunu ifade etti. Altunakar Medresesi'nin Osmanlı döneminin önemli eğitim kurumlarından biri olduğunu dile getiren Yıldız, yapının büyük ölçüde yıkılmış durumda olduğunu kaydetti.
Medresenin inşa tarihiyle ilgili kesin bir belge bulunmadığını, ancak 2012-2013 yıllarında yapılan yüzey araştırmaları sırasında, medreseye vakfedilmiş bir el yazması esere rastlandığını aktaran Yıldız, bu eserde Hicri 1288, Miladi 1871 tarihinde medreseye vakfedildiğinin belirtildiğini ifade etti. Ayrıca, Osmanlı arşivlerinde 1855 yılına ait bir belgeye ulaştıklarını vurguladı.
Bu bilgiler ışığında, medresenin 1850'li yıllardan önce inşa edildiği sonucuna varıldığını belirten Yıldız, medresenin Osmanlı döneminde bölgenin en önemli eğitim kurumlarından biri olduğunu yineledi. 1900'lü yılların başında, Şeyh Kasım'ın oğullarından Şeyh Nimetullah'ın medresenin üstüne ailesi için bir ev, diğer adıyla bir kasır yaptırdığı biliniyor. Güzelşeyh Mahallesi, Osmanlı döneminde önemli bir ilim merkezi olarak öne çıkmıştır.
Şeyh Nimetullah, bu yapının inşa sürecinde Mardin'den Süryani ustaları ve Sarkis Lole'yi davet ederek bölgedeki mimari zenginliği artırmıştır. Yıldız, konuyla ilgili yaptığı açıklamada, "Köşkün mimari tarzında ve süslemelerinde tipik Mardin ekolünün izleri görülmektedir" ifadesini kullandı. Mardin ve Midyat çevresindeki yapılarında yaygın olarak kullanılan, özellikle bitki motiflerine odaklanan süsleme anlayışının bu yapıda da yer aldığını belirtti.
Yapımında Mardin taşı tercih edilen medresede, iç mekânın düzeni göz önüne alındığında ortada yer alan bir koridor ya da eyvan niteliğindeki giriş bölümünün iki yanında talebelerin konakladığı odaların bulunduğu görülmektedir. Medrese çok daha önce inşa edilmiştir; köşk ise 1900'lü yılların başında inşa edilmiştir.
Bu eğitim kurumu, bölgedeki pek çok alimin ve müderrisin yetişmesine katkı sağladığı için büyük bir öneme sahiptir. Yıldız, "Medresede bulunan yazma eserlerin ne kadarının günümüze ulaştığı konusunda kesin bir bilgi yok. Aile tarafından bize yalnızca bir yazma eser gösterildi.
Dolayısıyla en azından bir eserin günümüze ulaştığını söyleyebiliriz" dedi. Medrese ve köşkün korunup geleceğe taşınması amacıyla bölgede bir kazı çalışması yapılmıştır. Bu kazı sonucunda medresenin temelleri tamamen ortaya çıkarılmıştır.
Ayrıca bu alan için rölöve, restitüsyon ve restorasyon projeleri hazırlanmıştır. Ancak yapının özel mülkiyete ait olması ve birden fazla mirasçının bulunması nedeniyle restorasyon çalışmaları henüz gerçekleştirilememiştir. Yıldız, Güzelşeyh Medresesi ve Kasrı'nın mutlaka restore edilerek gelecek nesillere aktarılması gerektiğini belirtti.
Yapının önemli bir turizm destinasyonu ve rotası üzerinde yer aldığını vurguladı. Aynı zamanda bölgenin Orta Çağ dönemine ait dini ve sivil mimari özelliklerini yansıttığı için büyük bir önem taşıdığına dikkat çekti. "Bu nedenle tarihî yapının bir an önce koruma altına alınması, restore edilmesi ve kültürel mirasımıza kazandırılması gerekiyor" şeklinde konuştu.
