2026 yılında Acta Psychologica dergisinde yayımlanan sistematik derleme ve meta-analiz, video oyunlarının bilişsel yetenekler üzerindeki etkisini araştırıyor. Shanghai Normal University'den Rumei Zhao ve ekibi, 2005 ile Ağustos 2025 arasında yayımlanan 133 çalışmayı inceleyerek toplam 14.245 katılımcıya ait verileri değerlendirdi.
Araştırmacılar, video oyunu oynamak ile bilişsel yetenekler arasındaki ilişkiyi ortaya koyabilmek için 269 farklı etki büyüklüğünü bir araya getirdi. Sonuçlar, oyuncuların hoşuna gidecek biçimde, oyunlar ile bilişsel yetenek arasında istatistiksel olarak anlamlı ama küçük bir pozitif ilişki olduğunu gösterdi. Ancak araştırmanın ilginç yanı, bu etkinin basitçe oyun oynayan herkesin daha zeki olduğu şeklinde yorumlanamaması.
Araştırmacılar, bilişsel yeteneği sadece tek bir başlık altında değerlendirmek yerine, hafıza, mekansal yetenek, görsel dikkat, bilişsel kontrol ve zeka gibi beş farklı alana ayırdı. İncelenen çalışmalar, üç farklı yöntemle ele alındı.
Bu yöntemler, oyun oynama ile bilişsel beceriler arasındaki korelasyonu inceleyen araştırmalar, oyuncular ile oynamayanları karşılaştıran çalışmalar ve doğrudan video oyunu müdahalesinin uygulandığı kontrollü deneyler olarak sıralandı. Bu yöntemsellik, düzenli oyun oynayan insanların belirli bilişsel testlerde daha iyi performans göstermesinin, bu farkın oyunlardan kaynaklandığını tek başına kanıtlamadığını ortaya koyuyor.
Özellikle 94 çalışmada, oyuncular ile daha az oyun oynayan ya da hiç oynamayan gruplar karşılaştırıldığında, görsel dikkat, bilişsel kontrol ve mekansal yetenek alanlarında pozitif sonuçlar elde edildi. Bu sonuçlar, deneyimli oyuncuların bazı bilişsel görevlerde daha başarılı olabildiğini gösteriyor. Ancak burada önemli bir ayrıntı var: Bu çalışmalar çoğunlukla gruplar arasındaki farkları ortaya koyuyor, neden-sonuç ilişkisini değil.
Yani, oyun oynayanların daha başarılı olduğu söylenebilir; ancak oyun oynamanın onları daha başarılı hale getirdiği kesin bir sonuç değil.
Kontrollü deneyler üzerinden elde edilen 76 etki büyüklüğünün incelendiği bölümde ise, video oyunlarının bilişsel performans üzerindeki etkisini daha doğrudan bir biçimde değerlendirmek mümkün oldu. 1.012 katılımcıyı kapsayan bu analiz, video oyunu müdahalesi ile bilişsel yetenek arasında küçük ama istatistiksel olarak anlamlı bir pozitif etki buldu. Ancak bu beş bilişsel alanın tamamı aynı sonucu vermedi.
Özellikle zeka konusundaki bulgular dikkat çekmektedir. Araştırmalar, video oyunlarının zeka seviyesinde belirgin bir artış sağlamadığını ortaya koymaktadır. Kontrollü deneylerde bu alan için elde edilen etki, negatif yönde olsa da istatistiksel olarak anlamlı kabul edilmemiştir.
Bu nedenle, video oyunlarının IQ'yu yükselttiği şeklindeki yorumlar desteklenmemektedir. HAFIZA NEDEN AYRILIYOR? Araştırmacılar, kontrollü deneylerde yalnızca hafızada kayda değer bir etki gözlemlenmesini, video oyunlarının yapısına bağlı olası mekanizmalarla ilişkilendirerek tartışmaktadır.
Video oyunları, oyuncuları sürekli bilgi edinmeye, çevrelerini gözlemlemeye, karar vermeye ve geçmiş deneyimlerinden yararlanmaya iten etkileşimli ortamlar sunmaktadır. Araştırmacılar, özellikle zenginleştirilmiş oyun ortamlarının ve ödül geri bildirimlerinin, hafıza süreçleri üzerinde etkili olabileceğini ileri sürmektedir. Ancak, bunlar kesin olarak kanıtlanmış mekanizmalar değildir; bulguları açıklayabilecek muhtemel süreçler olarak değerlendirilmiştir.
PORTAL 2'DEN SUPER MARIO'YA UZANAN OYUNLAR Araştırmanın dikkat çeken ayrıntılarından biri, incelenen oyunların tek bir türle sınırlı olmamasıdır. Çalışmalarda aksiyon, strateji, bulmaca, spor, simülasyon, gerçek zamanlı strateji ve hareket algılayıcı oyunlar gibi farklı kategoriler yer almıştır.
Örneğin, önceki kontrollü çalışmalarda Portal 2, Tetris, Super Mario Bros., Mario Kart DS, Nintendo Wii Sports, StarCraft II ve The Sims 2 gibi oyunlar kullanılmıştır. Bazı deneylerde katılımcılar sadece birkaç seans oyun oynarken, bazı müdahale programları haftalar süren ve toplamda onlarca saat süren süreçlerden oluşmuştur.
Bu çeşitlilik, araştırmanın neden tek bir ideal oyun sonucuna ulaşamadığını da açıklamaktadır. Araştırmacılar, kontrollü deneylerde yaş, cinsiyet, sağlık durumu, kültürel bağlam, oyun türü ve müdahale süresi gibi unsurların sonuçları önemli ölçüde etkilediğine dair kanıt bulamamıştır. OYUN OYNA, ZEKAN GELİŞSİN KADAR BASİT DEĞİL Video oyunları ve bilişsel yetenekler arasındaki araştırmaların geçmişi karmaşık bir tablo çizmektedir.
Önceki bazı meta-analizler, özellikle aksiyon oyunları üzerine yapılan çalışmaların, oyuncuların çeşitli bilişsel testlerde daha başarılı olduğunu öne sürdüğünü belirtmektedir. Ancak 2018 tarihli meta-analizler, çok küçük veya sıfıra yakın etkiler rapor etmiştir. Yeni araştırmanın yazarları, bu farklı sonuçların kullanılan metodolojiler, dahil edilen oyun türleri ve katılımcı gruplarından kaynaklanabileceğini ifade etmektedir.
Burada önemli bir ayrım, yakın aktarım ile uzak aktarım arasındaki farktır. Bir oyuncunun oyun içinde ya da benzer bir görevde gösterdiği gelişim, bu gelişimin gerçek hayatta tamamen farklı bir bilişsel göreve aktarılacağı anlamına gelmemektedir. Araştırmacılar, video oyunlarının bilişsel faydalarının yalnızca oyunun kendisine veya ona oldukça benzeyen görevlere özgü kalabileceği eleştirilerinin hala geçerli olduğunu vurgulamaktadır.
Ayrıca, araştırma sonuçlarının yorumlanmasında dikkatli olunması gerektiği de belirtilmiştir. Yapılan deneylerde oyun oynama süresinin, seans sıklığının, toplam müdahale zamanlarının ve takip dönemlerinin oldukça farklılık gösterdiği tespit edilmiştir. Bazı araştırmalar, standart bilişsel testler yerine yeterince güvenilir olmayan öz bildirim ölçeklerini kullanmaktadır. Uzun süreli ve geniş katılımlı çalışmalara olan gereksinim de özellikle vurgulanmaktadır.
EKRANIN KARŞISINDAKİ OYUNCUYA DAİR DAHA KARMAŞIK BİR HİKAYE
Bu çalışma, video oyunlarını bir tür beyin egzersizi olarak tanımlamamaktadır.
Daha ölçülü bir ifade ile ticari video oyunları ile bilişsel yetenekler arasında küçük pozitif ilişkiler bulunmaktadır ve kontrollü deneylerde bu etkinin en belirgin olduğu alan hafızadır. 14.245 kişiden elde edilen verileri içeren bu kapsamlı analiz, oyunların yalnızca bir eğlence aktivitesi olmanın ötesinde araştırılmaya değer bilişsel boyutları olduğunu ortaya koymaktadır.
Ancak, her oyuna ayrılan saatin daha yüksek zeka, daha iyi hafıza ya da günlük yaşamda daha güçlü zihinsel performans anlamına gelmediğinin de altı çizilmektedir. Video oyunlarının zihinsel etkisi, sadece yararlı mı yoksa zararlı mı olduğu sorusuyla sınırlı olmayacak kadar karmaşık görünmektedir.
Bu araştırmanın sunduğu en temel bulgu, oyunlarla bilişsel beceriler arasında küçük bir ilişki olduğudur; ancak bu ilişkinin ne kadarının gerçekten oyundan kaynaklandığını ve günlük hayata ne ölçüde yansıdığını anlamak için daha kapsamlı araştırmalara gereksinim duyulmaktadır.
